Spreuken
Iemand de duimschroeven aanzetten.Op de pijnbank werden de duimen tussen een schroef gezet die men dan aandraaide: zo werd men tot spreken gedwongen. Op deze manier bracht men iemand deerlijk in het nauw. Later betekende het ook: iemand in het nauw brengen met lastige en dringende vragen.
Niet door de beugel kunnen.
In de middeleeuwse steden gold deze bepaling: 'Soo en moghet niemant honden halden, uitghesondert cleyne honden, die door een voetyser van een sadel cannen'. Men mocht geen honden houden alleen kleine die door de beugel van een stijgbeugel konden.
Verschillende pijlen op zijn boog hebben.
Nog andere middelen hebben om zijn doel te kunnen 'beschieten', en daardoor in zijn macht te krijgen.
Later kreeg het de betekenis: iemand overtuigen of overreden met allerlei mogelijke middelen die men daarvoor aanwendde.
De boog kan niet altijd gespannen zijn, dan verslapt hij.
Inspanning moet altijd door ontspanning worden afgewisseld.
Voor iemand in de bres springen.
Een bres is een gat in de vesting. Om een medestrijder te beschermen, vulde men dat gat op met zijn eigen lichaam.
De dans ontspringen.
De Dodendans was in de Middeleeuwen een zinnebeeldige voorstelling van de ontmoeting tussen levenden en doden.
De doden wijzen de levenden op de aardse vergankelijkheid. Bij de dodendans nodigde de dood de mensen uit om mee te springen, niemand kon dat ontlopen of ontspringen.
In die tijd ontstond ook het gezegde: Niets is zeker, behalve doodgaan.
'Ik wil een dans met hem wagen'
Dans kon ook strijd betekenen. Het wilde namelijk in die tijd zeggen:
'ik wil een strijd met hem aangaan.'
De draak steken met iets.
Sint Joris die in de derde eeuw een prinses had gered van een monster, werd in de Middeleeuwen wederom vereerd als christelijke ridder, die de draak van die tijd: 'het heidendom', doorstak. Zoals iedere ridder van die tijd kreeg ook Joris een eigen wapenschild: een rood kruis op een zilveren veld.
Later hield men Sint Joris processies, waar deze Joris figuur voor de grap met een lans stak naar een groene linnen draak die met stro gevuld was. Vanaf toen is de uitdrukking voortaan spottend gebruikt en de betekenis was:
'iets voor de grap zeggen, de spot drijven met iets'.
Iemand de handschoen toewerpen.
Als teken dat de ene ridder de andere voor de strijd uitdaagde, wierp hij die andere ridder de handschoen voor de voeten. Als de uitgedaagde die handschoen opraapte, gaf hij hiermee te kennen, dat hij de uitdaging aannam en dus genegen was tot de strijd. In plaats van de uitgedaagde ridder, kon ook iemand anders de handschoen opnemen en zijn partij kiezen en zijn verdediging op zich nemen.
Iemand de genadeslag geven.
Dit is: de laatste slag geven waarmee men de folteringen beeindigde.
Een heet hangijzer.
Bij de middeleeuwse vuurproef moest iemand een gloeiend ijzer in de hand nemen en meedragen. Als hij, of zij, het ijzer losliet, hield men hem of haar, voor schuldig.
Zijn hand voor iemand in het vuur steken.
Dit betekent: borg staan voor de onschuld van iemand.
Het heft uit handen geven.
Dit betekent: de leiding afnemen. Een wapen dragend man hield het heft, het gevest, van zijn zwaard stevig in de hand en beheerste de situatie. Maar als het heft, het gevest, uit zijn handen werd genomen, moest hij zijn leidinggevende positie afstaan.
Het heft in handen nemen.
Dit wil zeggen: de leiding nemen.
Iemand tegen zich in het harnas jagen.
Dat is: hem tot vijand maken. Als een edelman beledigd werd of vertoornd was, trok hij zijn harnas aan om een gevecht te beginnen. Hij werd dan zogezegd in het harnas gejaagd door de ander.
Kleur bekennen.
In de Middeleeuwen droeg men de kleuren van zijn heer. Dit om te laten zien wie men diende, tot de dood erop volgde!
Ook een verliefde ridder droeg hoffelijk de kleuren van zijn dame of geliefde, vooral tijdens een toernooi. Dikwijls trad zulke ridder voor haar in het strijdperk.
Het achter de mouw hebben.
Dit gezegde betekent: een wapen in zijn mouw verstopt hebben, niet te vertrouwen zijn. Iets weg 'moffelen' betekent: iets in de moffel, in de mouw verbergen.
Het spits afbijten.
Dit betekent: dat men als eerste moedig inloopt op de spitse punt van lans of zwaard: om de eerste stoot op te vangen en het voor anderen veiliger te maken en om hen te beschermen.